Choroba Leśniowskiego-Crohna jak i wrzodziejące zapalenie jelita grubego należą do grupy nieswoistych zapaleń z lokalizacją w przewodzie pokarmowym. Statystycznie najczęściej procesem zapalnym objęty zostaje końcowy odcinek jelita krętego, chociaż w przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna zapalenie toczyć się może w każdym odcinku przewodu pokarmowego od jamy ustnej do odbytu włącznie. Zmiany mogą obejmować kilka fragmentów jelita i być przedzielone zupełnie zdrowymi odcinkami przewodu pokarmowego. Ze względu na najczęstsze zajęcie końcowego odcinka jelita krętego i początkowego fragmentu kątnicy w starej nomenklaturze choroba Leśniowskiego-Crohna nazywana bywa ileitis terminalis. Nieco rzadziej proces zapalny toczy się w okrężnicy lub odbytnicy. W sporadycznych przypadkach zajęciu ulegają tylko i wyłącznie górne piętra przewodu pokarmowego. Częstość występowania choroby w Polsce to mniej niż 2-3 przypadki na 100 000 ludności. Szczyt zachorowań przypada na 15-35 rok życia.
Dokładna przyczyna powstania choroby nie jest znana. Podejrzewa się, że jednym z czynników predysponujących jest [[mutacja]], powodująca poszerzenie połączeń ścisłych (''ang. tight junction'') znajdujących się pomiędzy (enterocyt|enterocytam). Ponadto, niektóre szczepy z gatunku ''Bacteroides fragilis'' obecne w jelicie grubym wytwarzają enterotoksynę BFT o aktywności metaloproteazy. Enzym ten hydrolizuje wiązania peptydowe białka (o ang. nazwie E-cadherin) wchodzącego w skład połaczeń ścisłych. Ułatwia to wnikanie do ściany (toksyna|toksyn) i (antygen|antygenów) zawartych w pożywieniu. Innymi podejrzanymi są: mutacja NOD2 oraz defekt immunologiczny (monocyt|monocytów). Z występowaniem choroby korelują dodatkowo markery immunologiczne: anty-I2 oraz ASCA.
Charakterystyczne dla przebiegu choroby jest zajęcie całej ściany narządu oraz możliwość występowania w całym przewodzie pokarmowym.. Zmiany mają charakter ogniskowy (''ang. skip lesions'') w przeciwieństwie do wrzodziejące zapalenie jelita grubego|wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, w którym to występują zmiany ciągłe.
Powrót
Historia choroby Leśniowskiego-Crohna
Choroba Leśniowskiego-Crohna jest przewlekłym procesem zapalnym,
który może dotyczyć każdego odcinka przewodu pokarmowego od jamy ustnej aż do odbytu. Pojedyncze przypadki odpowiadające tej chorobie były opisywane już
w XVIII i XIX wieku. Autorem pierwszego polskiego opisu jest prof. Antoni Leśniowski z Warszawy, który w 1904 r. przedstawił przypadek zapalnego guza jelita cienkiego z przetoką do wstępnicy. W 1932 r. lekarze z Nowego Jorku – Crohn, Ginzburg i Oppenheimer wyodrębnili i opisali jako nową jednostkę kliniczną i patologiczną zapalenie końcowego odcinka jelita krętego. Od tego czasu nazwę choroby łączy się z nazwiskiem Crohna i to bez względu na lokalizację zmian. W Polsce używamy nazwy „choroba Leśniowskiego-Crohna”.
Powrót
Przyczyny choroby Leśniowskiego-Crohna
Choroba Leśniowskiego-Crohna należy do grupy nieswoistych chorób
zapalnych jelit o nieznanej przyczynie. Uważa się, że w rozwoju tych chorób uczestniczą czynniki genetyczne, środowiskowe i immunologiczne (ryc. 2). O udziale czynnika genetycznego świadczy rodzinne występowanie choroby obserwowane w 5-10% przypadków. W ostatnich latach ustalono położenie kilku genów podatności na chorobę Leśniowskiego-Crohna, z których najlepiej znany jest gen NOD2/CARD15 na chromosomie 16.
Drugim ważnym czynnikiem przyczynowym są wpływy środowiskowe, za czym przemawiają choćby znaczne różnice w występowaniu tej choroby w różnych regionach geograficznych i wśród różnych populacji. Z czynników zewnętrznych przez wiele lat brano pod uwagę substancje chemiczne i antygeny zawarte w pożywieniu. Mimo intensywnych badań nie udowodniono jednak znaczenia któregokolwiek z tych czynników w etiologii choroby Leśniowskiego-Crohna. Niedawno uzyskano dowody
na udział normalnej flory bakteryjnej jelit w wywoływaniu zapalenia
jelita cienkiego lub grubego. Czynnikiem środowiskowym o niekorzystnym wpływie na przebieg choroby Leśniowskiego-Crohna jest też palenie papierosów.
Podczas gdy pierwotna przyczyna nieswoistych zapaleń jelit czeka na wyjaśnienie, to udział zaburzeń immunologicznych w patogenezie tych chorób został już udowodniony. Liczne badania wykazały, że w tkankach zmienionych w przebiegu choroby Leśniowskiego-Crohna zachodzi wzmożona aktywacja komórek uczestniczących w odpowiedzi immunologicznej. Pobudzone komórki wytwarzają zwiększone ilości substancji zwanych cytokinami, od których zależy rozwój zapalenia jelit. Przykładem takich cytokin jest czynnik martwicy nowotworów a (TNF-a), przeciwko któremu skierowany jest lek o nazwie infliksymab
Powrót
Rodzaj i umiejscowienie zmian
Najczęstszym siedliskiem choroby Leśniowskiego-Crohna jest końcowy odcinek jelita krętego, dotknięty w 40-50% wszystkich przypadków (ryc. 3). Jelito cienkie i grube są zajęte jednocześnie w 30-40% przypadków, a samo jelito grube w 20% (ryc. 4). Znacznie rzadziej choroba umiejscawia się w początkowym odcinku jelita cienkiego i wyjątkowo w górnym odcinku przewodu pokarmowego lub wyrostku
Najbardziej charakterystyczną cechą choroby są odcinkowe zmiany w jelicie cienkim lub grubym przedzielone fragmentami zdrowymi. Od strony światła jelita najwcześniejszą zmianą są drobne owrzodzenia błony śluzowej, przypominające afty jamy ustnej. W późniejszym okresie błona śluzowa jest obrzęknięta, a na jej powierzchni mogą być widoczne głębokie owrzodzenia o dowolnym kształcie. Typowe są linijne owrzodzenia poprzeczne i podłużne, które łącząc się ze sobą, otaczają mało zmienione lub nawet prawidłowe obszary śluzówki (ryc. 5). Poprzecinana owrzodzeniami błona śluzowa może być uniesiona do góry przez obrzęk i nacieki zapalne w tkance podśluzowej, co stwarza charakterystyczny efekt „brukowania” (ryc. 6).
Ryc. 3. Zdjęcie radiologiczne jelita po doustnym podaniu środka cieniującego. Widoczne jest zwężenie jelita krętego na długim odcinku (strzałki). Ryc. 4. Zdjęcie jelita grubego wypełnionego środkiem cieniującym. Widoczne są liczne, głębokie owrzodzenia poprzecznicy i zstępicy (strzałki). Choroba Leśniowskiego-Crohna nie ma takich cech mikroskopowych, które jednoznacznie wskazywałyby na to rozpoznanie. W 60% przypadków w ścianie jelita obecne są charakterystyczne ziarniniaki zbudowane z komórek nabłonkowatych, komórek olbrzymich wielojądrzastych i limfocytów. Przy braku ziarniniaków, objawem ułatwiającym rozpoznanie są szczelinowate owrzodzenia. Z innych cech mikroskopowych należy wymienić zajęcie wszystkich warstw ściany jelita
z pogrubieniem tkanki podśluzowej (ryc. 7).
Powrót
Objawy i przebieg
W dużej mierze zależy od miejsca dominującej lokalizacji. Sam początek zazwyczaj jest niecharakterystyczny i zupełnie nie wskazuje na właściwe rozpoznanie. Na tym etapie choroby chorzy skarżą się na złe samopoczucie, spadek na wadze pomimo normalnego apetytu, pobolewania w jamie brzusznej, stany podgorączkowe, a czasem gorączkę, biegunkę i wzdęcia brzucha. Ostry burzliwy początek należy raczej do rzadkości. W miarę trwania choroby objawy przybierają bardziej charakterystyczną postać. Chorzy skarżą się na uporczywe bóle brzucha, liczne wolne stolce z domieszką krwi, śluzu lub obu jednocześnie. Krwawienie jest jednak mniej nasilone niż w przebiegu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. W jamie brzusznej wyczuć można czasami różnych rozmiarów guzy wytworzone ze zrostów, pętli jelitowych, a nawet łączących je przetok (przetoki są nieprawidłowymi połączeniami, kanałami między różnymi częściami organizmu spowodowanymi zwykle stanami zapalnymi). Wokół odbytu stwierdza się przetoki okołoodbytnicze, szczeliny odbytu, a czasem także przetoki łączące poszczególne odcinki cewy pokarmowej drogami nieanatomicznymi, jak przetoki odbytniczo-pochwowe i inne. Duża tendencja do tworzenia się przetok jest czynnikiem różnicującym colitis ulcerosa od choroby Lesniowskiego-Crohna. Rozwinięty zespół chorobowy cechuje się utratą łaknienia i często zespołem złego wchłaniania. Postępująca choroba wiedzie do powikłań takich jak niedrożność, masywny krwotok czy megacolon toxicum (zespół jelita toksycznego). Istnieje również ryzyko zezłośliwienia i rozwoju raka oceniane na ok. 3% wszystkich przypadków.
Objawy chorobu Leśniowskiego-Crohna:
* często początek niecharakterystyczny, zwykle o powolnym przebiegu
* niekiedy ostry o dramatycznym przebiegu z powstaniem tzw. (megacolon toxicum)
* przewlekła biegunka (zwykle bez krwi), czasem nocna
* gorączka
* bóle brzucha (często prawe podbrzusze)
* spadek masy ciała (wyniszczenie), zahamowanie wzrostu (dzieci)
* osłabienie i męczliwość
* niedrożność jelit
* guzowaty opór w j. brzusznej
* zmiany okołoodbytniczne (szczelina okołoodbytnicza|szczelin), [[przetoka]],
[[ropień]])
* objawy ogólnoustrojowe
* objawy pozajelitowe
**skórne [[Erythema nodosum|rumień guzowaty]] (''łac. erythema nodosum''),
[[pyoderma gangrenosum]]
**stawowe
**oczne episcleritis lub keratoconjunctivitis
Powrót* niekiedy ostry o dramatycznym przebiegu z powstaniem tzw. (megacolon toxicum)
* przewlekła biegunka (zwykle bez krwi), czasem nocna
* gorączka
* bóle brzucha (często prawe podbrzusze)
* spadek masy ciała (wyniszczenie), zahamowanie wzrostu (dzieci)
* osłabienie i męczliwość
* niedrożność jelit
* guzowaty opór w j. brzusznej
* zmiany okołoodbytniczne (szczelina okołoodbytnicza|szczelin), [[przetoka]],
[[ropień]])
* objawy ogólnoustrojowe
* objawy pozajelitowe
**skórne [[Erythema nodosum|rumień guzowaty]] (''łac. erythema nodosum''),
[[pyoderma gangrenosum]]
**stawowe
**oczne episcleritis lub keratoconjunctivitis
Powikłania pozajelitowe
Część
pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna ma objawy ze strony
innych narządów i układów. Choroby towarzyszące,
zwane też powikłaniami układowymi, można podzielić na dwie grupy:
1)
choroby, które pojawiają się głównie w okresach
zaostrzeń (np. zapalenie dużych stawów, zapalenie
tęczówki oka, rumień guzowaty),
2) choroby przebiegające niezależnie od zapalenia jelit (np. zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa oraz większość powikłań ze strony wątroby i dróg żółciowych).
2) choroby przebiegające niezależnie od zapalenia jelit (np. zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa oraz większość powikłań ze strony wątroby i dróg żółciowych).
Pełną
listę powikłań pozajelitowych choroby Leśniowskiego-Crohna przedstawia
tabela 1. Na rycinie 8 pokazane jest jedno z najczęstszych powikłań
skórnych – rumień guzowaty.
Leczenie
Rozpoczyna się zawsze od wprowadzenia zmian w trybie życia chorego, których celem jest unormowanie jego życia i eliminacja czynników stresowych. Równocześnie wprowadza się dietę bezresztkową, małotłuszczową, a w ciężkich przypadkach stosuje się czasem żywienie pozajelitowe. W leczeniu farmakologicznym lekami pierwszego rzutu są hormony kory nadnerczy - kortykosteroidy i Sulfosalazopirydyna, stosowane drogą adekwatną do stopnia zaostrzenia rzutu. Wobec ich nieskuteczności stosuje się leki immunosupresyjne jak azatiopryna, Merkaptopuryna, czy Cyklosporyna. Powikłania ropne leczy się antybiotykami o możliwie szerokim spektrum działania. Przy przewadze biegunek podaje się środki przeciwbiegunkowe o sile działania zależnej od nasilenia dolegliwości i ewentualnych zaburzeń elektrolitowych. Nieskuteczność farmakoterapii skłania do podjęcia decyzji o leczeniu operacyjnym. Wskazaniami do niego są niedrożność jelit, ropne i nieanatomiczne przetoki, masywne krwawienia, powikłania okołoodbytnicze i wreszcie podejrzenie zmiany rakowej. Po uzyskaniu remisji konieczne jest jeszcze dalsze leczenie lekami pierwszego rzutu w dawkach stopniowo malejących.
Powrót
Leczenie farmakologiczne
Chociaż przyczyna wywołująca chorobę Leśniowskiego-Crohna pozostaje nieznana, medycyna dysponuje sposobami opanowania zapalenia w jelitach i zapobiegania jego nawrotom (tabela 2).
W aktywnej fazie choroby zastosowanie mają przede wszystkim leki o działaniu przeciwzapalnym i immunosupresyjnym (hamującym niekorzystne odczyny odpornościowe). W łagodnych postaciach choroby Leśniowskiego-Crohna wykorzystuje się aminosalicylany (sulfasalazynę i mesalazynę) i/lub glukokortykosteroidy (prednizon, metyloprednizolon) podawane doustnie. W cięższych stanach głównymi lekami są kortykoidy wstrzykiwane dożylnie (hydrokortyzon, metyloprednizolon), a w przypadku braku poprawy – leki immunosupresyjne.
Leczenie aktywnej choroby Leśniowskiego-Crohna zaczyna się przeważnie od stosowania glukokortykosteroidów. Jedynie w łagodniejszych przypadkach można spróbować samych aminosalicylanów, które są dostępne jako dwa preparaty – sulfasalazyna i mesalazyna. W każdym z tych preparatów aktywnym składnikiem działającym przeciwzapalnie jest kwas 5-aminosalicylowy (5-ASA). Mesalazyna ma szersze zastosowanie w leczeniu choroby Leśniowskiego-Crohna jelita cienkiego. W przypadku zapaleń jelita grubego używa się przede wszystkim sulfasalazyny.
Wśród środków farmakologicznych stosowanych w chorobie Crohna możemy wyróżnić następujące grupy:
Kortykosterydy - najczęściej znajdują zastosowania w początkowej fazie terapii oraz w okresach silnych zaostrzeń choroby. Zwykle ich przyjmowanie w odpowiedniej dawce powoduje szybką poprawę stanu chorego, niestety ich stosowanie na dłuższą metę niesie ryzyko wystąpienia poważnych skutków ubocznych (np. osteoporoza, jaskra i wiele innych).
Liczne badania nie potwierdziły skuteczności sterydów w leczeniu długofalowym. Również skuteczność niskich dawek w leczeniu podtrzymującym jest dyskusyjna.
Każde włączenie sterydów musi być skonsultowane z lekarzem i tylko on określa dawkę początkową oraz harmonogram zmniejszania dawek.
W mojej opinii sterydy powinny być stosowane możliwie krótko (do 3 miesięcy) po to by zostać zastąpione innymi lekami bardziej nadającymi się dla terapii długofalowej.
Przykłady: Encorton; Metypred; Entocort; Budenofalk
Leki immunosupresyjne - choć leki tego typu (tłumiące odporność organizmu) znajdują swoje podstawowe zastosowanie w innych dziedzinach medycyny, np. reumatologii czy transplantologii to zdają się być również dobrą alternatywą dla chorych na Crohna.
Na dzień dzisiejszy powszechnie uważa się, iż są najskuteczniejszą formą terapii dla uzyskania oraz podtrzymania długofalowej remisji. Niestety ze względu na liczne działania uboczne ich przyjmowanie i dawkowanie powinno odbywać się pod ścisłą kontrolą lekarza. Co więcej niektóre z tych leków przynoszą widoczne efekty dopiero po kilkumiesięcznym okresie ich regularnego przyjmowania.
Przykłady: Azatiopryna (Imuran); Metotreksat; Cyklosporyna
Aminosalicylany - były pierwszą grupą leków szeroko stosowanych w chorobach zapalnych jelit. Preparaty kwasu 5-aminosalicylowego (Pentasa, Jucolon) jako nowocześniejsze (od Sulfasalazyny) pozbawione są sulfapirydyny, której przypisuje się większość działań niepożądanych. Pomimo, że z lekami tymi wiązano duże nadzieje i nadal stanowią podstawową broń przeciwko IBD (Crohn i Wrzodziejące Zapalenie Jelit) to ich skuteczność w utrzymaniu remisji szacuje się na zaledwie 20%-30%. Podstawową zaletą tych leków jest stosunkowo mała ilość skutków ubocznych w porównaniu do innych preparatów stosowanych w chorobie Crohna.
Przykłady: Sulfasalazyna; Pentasa; Jucolon
Terapia biologiczna - tzw. przeciwciała monoklonalne - nazwa handlowa: Remicade (Infliximab) są kolejną grupą leków, które od niedawna znalazły zastosowanie w chorobie Crohna. Pierwotnie używane w leczeniu innych schorzeń (np. reumatoidalnego zapalenia stawów) wykazują pozytywne działanie szczególnie w tych przypadkach choroby, w których przebiegu stwierdza się występowanie przetok czy szczelin. Zasada działania Remicade polega na blokowaniu wytwarzania przez system immunologiczny tzw. tumor necrosis factor-alpha (czynnik martwicy nowotworu TNF-alpha). TNF zaś jest cytokiną* intensyfikującą stan zapalny, której szczególnie duża ilość występuje u chorych na Crohna.
*Cytokiny - białka i peptydy wydzielane głównie przez komórki układu odpornościowego kontrolujące procesy zapalne oraz działanie i dojrzewanie komórek układu odpornościowego.
(źródło definicji: www.biologia.pl)
Antybiotyki - w wielu przypadkach niezbędne, a zarazem niezwykle skuteczne, jednak nie powinny być stosowane przewlekle, gdyż organizm lubi się uodporniać na ich działanie. Stosowane szeroko w chorobie Crohna pomimo, iż bezpośredni wpływ czynników bakteryjnych na rozwój choroby jak dotąd nie został udowodniony. Stosunkowo bezpieczne (przede wszystkim dlatego, że są nam znane od wileu lat) są efektywne w leczeniu stanów zaostrzeń choroby.
Przykłady: Metronidazol; Ciprofloksacyna
Leki uzupełniające leczenie podstawowe np: immunomodulujące, wzmacniające, rozkurczowe, witaminy, odżywki, bakterie etc..
Występowanie choroby Crohna - a w szczególności jej postaci jelitowej - jest nierozerwalnie związane z zaburzeniami wchłaniania, dlatego niezwykle ważne jest, ażeby chorzy uzupełniali niedobory witamin i mikroelementów stosując powszechnie dostępne w aptekach specyfiki. Ich odpowiedni dobór wcale nie jest łatwy ze względu na fakt, iż pacjenci często nie tolerują preparatów skierowanych do szerokiego grona odbiorców. Bywa, że nieodpowiednio dobrane specyfiki uzupełniające dietę powodują nasilenia niepożądanych objawów. Dlatego też przed każdym zastosowaniem takiego specyfiku należy skonsultować się z lekarzem oraz dokładnie zapoznać z ulotką do niego dołączoną. Z mojego doświadczenia wynika, iż generalnie dobrze tolerowanymi są preparaty dla dzieci.
Przykłady: Kinder Biovital - gel; Nutridrink; Prosobee; AC-zymes; Ecomer; Bio-Marine
Ważną rolę wśród leków uzupełniających pełnią również specyfiki stosowane doraźnie w trakcie występowania ostrych ataków. Mam tutaj na myśli preparaty uśmieżające ból oraz rozkurczowe, które lekarz prowadzący powinien starannie dobrać dla swojego pacjenta. Wiele z nich jest dostępnych w aptece bez recepty - są to leki bardzo silne, jak i działające łagodnie.
Przykłady: Kodeina, Tramal, No-spa, Papaweryna; Spasmolina
Przestrzeganie diety odgrywa według mnie podstawową rolę w utrzymaniu remisji choroby. Choć nie istnieje ściśle określona dieta dla osób z chorobą Crohna (znów każdy przypadek należy traktować indywidualnie) to możemy określić pewien zestaw zaleceń, do których powinno się stosować.
Przed podjęciem diety warto wykonać szereg badań, które okażą się bardzo przydatne przy wybieraniu pokarmów, a także pomogą nam wykluczyć inne schorzenia współistniejące mogące wywoływać stany zaostrzeń w Crohnie. Do tego rodzaju schorzeń możemy zaliczyć wszelkiego rodzaju alergie pokarmowe i nietolerancje (glutenu, laktozy itp...). Tego typu badania można wykonać w większości laboratoriów medycznych na terenie całego kraju.
Uzbrojeni w powyższą wiedzę możemy przystąpić do sformułowania ogólnych zaleceń dietetycznych.
1. Tak więc, oczywistą rzeczą jest ażeby unikać pokarmów zawierających składniki alergizujące.
2. Nie należy spożywać pokarmów drażniących przewód pokarmowy, mam tu na myśli potrawy pikantne, kwaśne, bogate w egzotyczne przyprawy, bardzo gorące i bardzo zimne.
3. Należy bezwzględnie unikać pokarmów ewidentnie źle wpływających na nasze samopoczucie. Wiedzę na ich temat możemy zdobyć wyłącznie na drodze uważnej obserwacji zachowań naszego organizmu. Podkreślam, iż "wsłuchanie się" w swój organizm jest bardzo ważne, gdyż często zgubny wpływ niektórych potraw nie jest wykazywany przez tradycyjne testy wykonywane w laboratoriach. W moim przypadku dotyczyło to np. makreli oraz moreli.
4. Należy radykalnie zminimalizować a najlepiej wykluczyć spożycie potraw ciężkostrawnych (grzyby, orzechy, czekolada, ciastka itp... ) oraz zawierających duże ilości środków chemicznych, konserwantów, polepszaczy (chipsy, napoje koloryzowane, etc...).
5. Należy w miarę możliwości jeść potrawy gotowane. Smażenie warto zastąpić gotowaniem na parze. Dania są równie smaczne i o wiele bezpieczniejsze.
6. Do menu warto wprowadzić dużą ilość ryb, w szczególności morskich. Mięso ryb jest delikatne, a zawarte w nich kwasy tłuszczowe wykazują działanie przeciwzapalne.
7. Należy unikać fast-food'ów. Wśród możliwych czynników wywołujących chorobę Crohna poczesne miejsce zajmuje spożywanie wysoce przetworzonych pokarmów oferowanych przez duże sieci fast-foodów. Dla mnie osobiście jest to jeden z trudniejszych do egzekwowania punktów, jako że swego czasu byłem oddanym wyznawcą sieci KFC J
8. Należy zastąpić trzy duże posiłki większą ilością mniejszych objętościowo posiłków w ciągu dnia (np. 5). Wiem, iż dla osób aktywnych zawodowo może być to trudne, jednak zapewniam, że jest wykonalne, a wysiłek włożony w przestrzeganie tej zasady wysoce się opłaca. Osobiście przebywam w firmie co najmniej 8 godzin dziennie i współpracownicy (włącznie z moim szefem) po początkowej fazie zdumienia i zakłopotania, przywykli już do moich kulinarnych fanaberii.
9. Należy przestrzegać regularnych pór spożycia posiłków.
Może się zdarzyć, że będziemy do niej zmuszeni ponieważ ostry stan w jakim się znajdziemy będzie takiej interwencji wymagał. Taka podbramkowa sytuacja może mieć miejsce w wyniku perforacji jelita, obfitych krwawień z przewodu pokarmowego lub innych komplikacji charakterystycznych dla przebiegu tej choroby. Mówimy wtedy, iż mamy do czynienia ze wskazaniami bezwzględnymi do interwencji chirurgicznej. Trzeba jednak mocno podkreślić, że chirurgia jest godną rozważenia opcją leczenia choroby Crohna, także w okresach, gdy nie ma ku temu bezwzględnych wskazań - jest więc formą terapii stawianą na równi z terapią farmakologiczną. Oczywiście lekkomyślnym byłoby rozpoczynać swoją walkę z chorobą od wycinania czy nacinania swoich wnętrzności :[ - tego nie poleci nam żaden lekarz (ani tym bardziej żaden normalny pacjent nie zgłosi się na ochotnika). Zresztą jeżeli w przebiegu wrzodziejącego zapalenia jelita, resekcja daje efekt w postaci "wyleczenia" choroby to w przypadku Crohna istnieje duże prawdopodobieństwo, że po usunięciu zmienionej chorobowo tkanki, stan zapalny po jakimś czasie powróci w tym, bądź innym miejscu. Tak więc decyzję o podjęciu leczenia chirurgicznego należy podjąć świadomie, rozważając wszelkie za i przeciw, a przede wszystkim konsultując się ze swoim gastroenterologiem oraz chirurgiem. Jeżeli wypróbowaliśmy już wszelkich metod farmakologicznych, podjęliśmy długofalowe leczenie pod kontrolą specjalisty i nie przynosi ono spodziewanych efektów mówimy o tzw wskazaniach względnych do zastosowania leczenia chirurgicznego. Dodatkowo, jeśli cierpienie i ból lub też skutki uboczne stosowania leków są bardzo dokuczliwe taka forma leczenia może znacząco podnieść komfort życia pacjenta (choćby na kilka lat).
Optymalnym typem operacji w chorobie Leśniowskiego-Crohna jelita cienkiego jest oszczędna resekcja. W ostatnich latach przeprowadza się też śródoperacyjne, czasem wielokrotne, rozszerzanie zwężeń bez wycięcia jelita cienkiego (strikturoplastyka – ryc.9). W chorobie jelita grubego rodzaj operacji zależy od umiejscowienia i zakresu zmian patologicznych. Ograniczone, odcinkowe resekcje nie mają zastosowania. Przy zajęciu prawej lub lewej połowy okrężnicy wykonuje się hemikolektomię. Rozleglejsze zmiany wymagają na ogół kolektomii z zespoleniem krętniczo-odbytniczym lub nawet proktokolektomii z wytworzeniem stałej ileostomii
Kortykosterydy - najczęściej znajdują zastosowania w początkowej fazie terapii oraz w okresach silnych zaostrzeń choroby. Zwykle ich przyjmowanie w odpowiedniej dawce powoduje szybką poprawę stanu chorego, niestety ich stosowanie na dłuższą metę niesie ryzyko wystąpienia poważnych skutków ubocznych (np. osteoporoza, jaskra i wiele innych).
Liczne badania nie potwierdziły skuteczności sterydów w leczeniu długofalowym. Również skuteczność niskich dawek w leczeniu podtrzymującym jest dyskusyjna.
Każde włączenie sterydów musi być skonsultowane z lekarzem i tylko on określa dawkę początkową oraz harmonogram zmniejszania dawek.
W mojej opinii sterydy powinny być stosowane możliwie krótko (do 3 miesięcy) po to by zostać zastąpione innymi lekami bardziej nadającymi się dla terapii długofalowej.
Przykłady: Encorton; Metypred; Entocort; Budenofalk
Leki immunosupresyjne - choć leki tego typu (tłumiące odporność organizmu) znajdują swoje podstawowe zastosowanie w innych dziedzinach medycyny, np. reumatologii czy transplantologii to zdają się być również dobrą alternatywą dla chorych na Crohna.
Na dzień dzisiejszy powszechnie uważa się, iż są najskuteczniejszą formą terapii dla uzyskania oraz podtrzymania długofalowej remisji. Niestety ze względu na liczne działania uboczne ich przyjmowanie i dawkowanie powinno odbywać się pod ścisłą kontrolą lekarza. Co więcej niektóre z tych leków przynoszą widoczne efekty dopiero po kilkumiesięcznym okresie ich regularnego przyjmowania.
Przykłady: Azatiopryna (Imuran); Metotreksat; Cyklosporyna
Aminosalicylany - były pierwszą grupą leków szeroko stosowanych w chorobach zapalnych jelit. Preparaty kwasu 5-aminosalicylowego (Pentasa, Jucolon) jako nowocześniejsze (od Sulfasalazyny) pozbawione są sulfapirydyny, której przypisuje się większość działań niepożądanych. Pomimo, że z lekami tymi wiązano duże nadzieje i nadal stanowią podstawową broń przeciwko IBD (Crohn i Wrzodziejące Zapalenie Jelit) to ich skuteczność w utrzymaniu remisji szacuje się na zaledwie 20%-30%. Podstawową zaletą tych leków jest stosunkowo mała ilość skutków ubocznych w porównaniu do innych preparatów stosowanych w chorobie Crohna.
Przykłady: Sulfasalazyna; Pentasa; Jucolon
Terapia biologiczna - tzw. przeciwciała monoklonalne - nazwa handlowa: Remicade (Infliximab) są kolejną grupą leków, które od niedawna znalazły zastosowanie w chorobie Crohna. Pierwotnie używane w leczeniu innych schorzeń (np. reumatoidalnego zapalenia stawów) wykazują pozytywne działanie szczególnie w tych przypadkach choroby, w których przebiegu stwierdza się występowanie przetok czy szczelin. Zasada działania Remicade polega na blokowaniu wytwarzania przez system immunologiczny tzw. tumor necrosis factor-alpha (czynnik martwicy nowotworu TNF-alpha). TNF zaś jest cytokiną* intensyfikującą stan zapalny, której szczególnie duża ilość występuje u chorych na Crohna.
*Cytokiny - białka i peptydy wydzielane głównie przez komórki układu odpornościowego kontrolujące procesy zapalne oraz działanie i dojrzewanie komórek układu odpornościowego.
(źródło definicji: www.biologia.pl)
Antybiotyki - w wielu przypadkach niezbędne, a zarazem niezwykle skuteczne, jednak nie powinny być stosowane przewlekle, gdyż organizm lubi się uodporniać na ich działanie. Stosowane szeroko w chorobie Crohna pomimo, iż bezpośredni wpływ czynników bakteryjnych na rozwój choroby jak dotąd nie został udowodniony. Stosunkowo bezpieczne (przede wszystkim dlatego, że są nam znane od wileu lat) są efektywne w leczeniu stanów zaostrzeń choroby.
Przykłady: Metronidazol; Ciprofloksacyna
Leki uzupełniające leczenie podstawowe np: immunomodulujące, wzmacniające, rozkurczowe, witaminy, odżywki, bakterie etc..
Występowanie choroby Crohna - a w szczególności jej postaci jelitowej - jest nierozerwalnie związane z zaburzeniami wchłaniania, dlatego niezwykle ważne jest, ażeby chorzy uzupełniali niedobory witamin i mikroelementów stosując powszechnie dostępne w aptekach specyfiki. Ich odpowiedni dobór wcale nie jest łatwy ze względu na fakt, iż pacjenci często nie tolerują preparatów skierowanych do szerokiego grona odbiorców. Bywa, że nieodpowiednio dobrane specyfiki uzupełniające dietę powodują nasilenia niepożądanych objawów. Dlatego też przed każdym zastosowaniem takiego specyfiku należy skonsultować się z lekarzem oraz dokładnie zapoznać z ulotką do niego dołączoną. Z mojego doświadczenia wynika, iż generalnie dobrze tolerowanymi są preparaty dla dzieci.
Przykłady: Kinder Biovital - gel; Nutridrink; Prosobee; AC-zymes; Ecomer; Bio-Marine
Ważną rolę wśród leków uzupełniających pełnią również specyfiki stosowane doraźnie w trakcie występowania ostrych ataków. Mam tutaj na myśli preparaty uśmieżające ból oraz rozkurczowe, które lekarz prowadzący powinien starannie dobrać dla swojego pacjenta. Wiele z nich jest dostępnych w aptece bez recepty - są to leki bardzo silne, jak i działające łagodnie.
Przykłady: Kodeina, Tramal, No-spa, Papaweryna; Spasmolina
Przestrzeganie diety odgrywa według mnie podstawową rolę w utrzymaniu remisji choroby. Choć nie istnieje ściśle określona dieta dla osób z chorobą Crohna (znów każdy przypadek należy traktować indywidualnie) to możemy określić pewien zestaw zaleceń, do których powinno się stosować.
Przed podjęciem diety warto wykonać szereg badań, które okażą się bardzo przydatne przy wybieraniu pokarmów, a także pomogą nam wykluczyć inne schorzenia współistniejące mogące wywoływać stany zaostrzeń w Crohnie. Do tego rodzaju schorzeń możemy zaliczyć wszelkiego rodzaju alergie pokarmowe i nietolerancje (glutenu, laktozy itp...). Tego typu badania można wykonać w większości laboratoriów medycznych na terenie całego kraju.
Uzbrojeni w powyższą wiedzę możemy przystąpić do sformułowania ogólnych zaleceń dietetycznych.
1. Tak więc, oczywistą rzeczą jest ażeby unikać pokarmów zawierających składniki alergizujące.
2. Nie należy spożywać pokarmów drażniących przewód pokarmowy, mam tu na myśli potrawy pikantne, kwaśne, bogate w egzotyczne przyprawy, bardzo gorące i bardzo zimne.
3. Należy bezwzględnie unikać pokarmów ewidentnie źle wpływających na nasze samopoczucie. Wiedzę na ich temat możemy zdobyć wyłącznie na drodze uważnej obserwacji zachowań naszego organizmu. Podkreślam, iż "wsłuchanie się" w swój organizm jest bardzo ważne, gdyż często zgubny wpływ niektórych potraw nie jest wykazywany przez tradycyjne testy wykonywane w laboratoriach. W moim przypadku dotyczyło to np. makreli oraz moreli.
4. Należy radykalnie zminimalizować a najlepiej wykluczyć spożycie potraw ciężkostrawnych (grzyby, orzechy, czekolada, ciastka itp... ) oraz zawierających duże ilości środków chemicznych, konserwantów, polepszaczy (chipsy, napoje koloryzowane, etc...).
5. Należy w miarę możliwości jeść potrawy gotowane. Smażenie warto zastąpić gotowaniem na parze. Dania są równie smaczne i o wiele bezpieczniejsze.
6. Do menu warto wprowadzić dużą ilość ryb, w szczególności morskich. Mięso ryb jest delikatne, a zawarte w nich kwasy tłuszczowe wykazują działanie przeciwzapalne.
7. Należy unikać fast-food'ów. Wśród możliwych czynników wywołujących chorobę Crohna poczesne miejsce zajmuje spożywanie wysoce przetworzonych pokarmów oferowanych przez duże sieci fast-foodów. Dla mnie osobiście jest to jeden z trudniejszych do egzekwowania punktów, jako że swego czasu byłem oddanym wyznawcą sieci KFC J
8. Należy zastąpić trzy duże posiłki większą ilością mniejszych objętościowo posiłków w ciągu dnia (np. 5). Wiem, iż dla osób aktywnych zawodowo może być to trudne, jednak zapewniam, że jest wykonalne, a wysiłek włożony w przestrzeganie tej zasady wysoce się opłaca. Osobiście przebywam w firmie co najmniej 8 godzin dziennie i współpracownicy (włącznie z moim szefem) po początkowej fazie zdumienia i zakłopotania, przywykli już do moich kulinarnych fanaberii.
9. Należy przestrzegać regularnych pór spożycia posiłków.
Może się zdarzyć, że będziemy do niej zmuszeni ponieważ ostry stan w jakim się znajdziemy będzie takiej interwencji wymagał. Taka podbramkowa sytuacja może mieć miejsce w wyniku perforacji jelita, obfitych krwawień z przewodu pokarmowego lub innych komplikacji charakterystycznych dla przebiegu tej choroby. Mówimy wtedy, iż mamy do czynienia ze wskazaniami bezwzględnymi do interwencji chirurgicznej. Trzeba jednak mocno podkreślić, że chirurgia jest godną rozważenia opcją leczenia choroby Crohna, także w okresach, gdy nie ma ku temu bezwzględnych wskazań - jest więc formą terapii stawianą na równi z terapią farmakologiczną. Oczywiście lekkomyślnym byłoby rozpoczynać swoją walkę z chorobą od wycinania czy nacinania swoich wnętrzności :[ - tego nie poleci nam żaden lekarz (ani tym bardziej żaden normalny pacjent nie zgłosi się na ochotnika). Zresztą jeżeli w przebiegu wrzodziejącego zapalenia jelita, resekcja daje efekt w postaci "wyleczenia" choroby to w przypadku Crohna istnieje duże prawdopodobieństwo, że po usunięciu zmienionej chorobowo tkanki, stan zapalny po jakimś czasie powróci w tym, bądź innym miejscu. Tak więc decyzję o podjęciu leczenia chirurgicznego należy podjąć świadomie, rozważając wszelkie za i przeciw, a przede wszystkim konsultując się ze swoim gastroenterologiem oraz chirurgiem. Jeżeli wypróbowaliśmy już wszelkich metod farmakologicznych, podjęliśmy długofalowe leczenie pod kontrolą specjalisty i nie przynosi ono spodziewanych efektów mówimy o tzw wskazaniach względnych do zastosowania leczenia chirurgicznego. Dodatkowo, jeśli cierpienie i ból lub też skutki uboczne stosowania leków są bardzo dokuczliwe taka forma leczenia może znacząco podnieść komfort życia pacjenta (choćby na kilka lat).
Optymalnym typem operacji w chorobie Leśniowskiego-Crohna jelita cienkiego jest oszczędna resekcja. W ostatnich latach przeprowadza się też śródoperacyjne, czasem wielokrotne, rozszerzanie zwężeń bez wycięcia jelita cienkiego (strikturoplastyka – ryc.9). W chorobie jelita grubego rodzaj operacji zależy od umiejscowienia i zakresu zmian patologicznych. Ograniczone, odcinkowe resekcje nie mają zastosowania. Przy zajęciu prawej lub lewej połowy okrężnicy wykonuje się hemikolektomię. Rozleglejsze zmiany wymagają na ogół kolektomii z zespoleniem krętniczo-odbytniczym lub nawet proktokolektomii z wytworzeniem stałej ileostomii
Inne terapie wspomagające
- ćwiczenia relaksacyjne, joga, regularny tryb życia.
Pomimo ogromnego postępu medycyny i pojawiania się nowych specyfików farmakologicznych nie warto w oczekiwaniu na cudowny lek odcinać się od innych rodzajów terapii mogących przynieść nam ulgę. Wiele osób często sceptycznie podchodzi do ćwiczeń psychofizycznych, żywiąc do nich bezpodstawne uprzedzenia. Często treningi tego typu wydają się nam dziwne i nieskuteczne.
Tymczasem zarówno lekarze jak i pacjenci zauważają, iż eliminacja stresu może radykalnie wpłynąć na poprawę stanu zdrowia chorego. Tak naprawdę często nie zdajemy sobie nawet sprawy, iż jesteśmy w stanie napięcia nerwowego wmawiając sobie, że nas sytuacje stresowe w żaden sposób nie obciążają.
Osobiście jestem głęboko przekonany, że odpowiednia forma relaksu i odpoczynku wpływa kojąco na nasz organizm i potrafi przyczynić się do remisji w chorobie Crohna. Sztuką jest wybór właściwej formy terapii, która pozwoli nam się "rozluźnić". Myślę, że każdy powinien do tej sprawy podejść indywidualnie, pomyśleć co daje mu największą przyjemność, odpręża go, sprawia, że zapomina o problemach. Może to być słuchanie muzyki, modlitwa, czytanie powieści sensacyjnych, podziwianie przyrody, łowienie ryb, medytacje czy cokolwiek innego. Jeżeli sami nie potrafimy dobrać sobie odpowiedniej techniki relaksacyjnej zawsze możemy skorzystać z pomocy fachowców od ogólnie uznanych technik, takich jak: Joga, Tai Chi czy akupresura. Trzeba być przygotowanym na to, że każdy Guru terapii alternatywnej ma swoje jasno sprecyzowane poglądy i często (ale nie zawsze) z lekceważeniem odnosi się do innych metod. Warto jednak spróbować różnych ćwiczeń po to by stwierdzić, które są dla nas odpowiednie, niezapominając jednocześnie o podstawowej terapii, czyli uregulowanym trybie życia, z codzienną dawką 8 godzin snu oraz czasem przeznaczonym na odpoczynek w ciągu dnia
Powrót
Rokowanie
Choroba Leśniowskiego-Crohna wyraźnie pogarsza jakość życia, ale w długiej perspektywie nie skraca czasu życia. Warunkiem optymalnego stanu jest wczesne rozpoznanie choroby i prawidłowe leczenie. W części przypadków konieczny jest udział chirurga w leczeniu. Trwałe wyleczenie z choroby Leśniowskiego-Crohna jest na razie niemożliwe, ponieważ nawet doszczętne usunięcie ogniska chorobowego nie zapobiega „wznowie” zapalenia w innych, dotychczas zdrowych odcinkach przewodu pokarmowego.
Powrót
Problemy specjalne
- Nadzór nad chorymi
Choroba
Leśniowskiego-Crohna jest chorobą przewlekłą wymagającą stałego nadzoru
i leczenia podtrzymującego. Pacjent powinien pozostawać pod opieką
jednego lekarza, który ma wtedy szansę dostosowywać leki do jego
potrzeb. Przeciętna częstotliwość wizyt kontrolnych wynosi raz na 3
miesiące. W czasie wizyty chory przedstawia wyniki badań dodatkowych i
odbiera zalecenia dotyczące rodzaju i dawek leków. Przewlekłe
leczenie wymaga sprawdzania niektórych parametrów
laboratoryjnych, które zależą od rodzaju przyjmowanych
leków (tabela 5). Część badań krwi służy wykrywaniu
niedoborów krwinkowych, białkowych i elektrolitowych.
Kontrola lekarska obowiązuje nawet tych chorych, którzy nie mają żadnych objawów przez dłuższy czas. Wynika to ze zwiększonego, jak w każdej przewlekłej chorobie zapalnej, ryzyka nowotworowego. Ryzyko to dotyczy przede wszystkim osób z rozległym zapaleniem jelita grubego, które zaczęło się w dzieciństwie i trwa dłużej niż 10 lat. W ramach nadzoru onkologicznego wykonuje się pełną kolonoskopię połączoną z pobraniem licznych wycinków (biopsji) z błony śluzowej jelita grubego. Badanie takie powinno być powtarzane przynajmniej co 2 lata
Kontrola lekarska obowiązuje nawet tych chorych, którzy nie mają żadnych objawów przez dłuższy czas. Wynika to ze zwiększonego, jak w każdej przewlekłej chorobie zapalnej, ryzyka nowotworowego. Ryzyko to dotyczy przede wszystkim osób z rozległym zapaleniem jelita grubego, które zaczęło się w dzieciństwie i trwa dłużej niż 10 lat. W ramach nadzoru onkologicznego wykonuje się pełną kolonoskopię połączoną z pobraniem licznych wycinków (biopsji) z błony śluzowej jelita grubego. Badanie takie powinno być powtarzane przynajmniej co 2 lata
Rozważania genetyczne
Wprawdzie czynniki genetyczne predysponują do rozwoju nieswoistych zapaleń jelit, ale ryzyko przekazania tych chorób potomstwu jest niewielkie. Dlatego też choroba Leśniowskiego-Crohna nie powinna zniechęcać potencjalnych rodziców do posiadania dzieci. W istocie o potomstwie decyduje nastawienie rodziców. Płodność kobiet z zapaleniami jelit jest zresztą prawidłowa, nie licząc okresu po operacji jelitowej. U mężczyzn płodność może być zmniejszona w związku z przyjmowaniem sulfasalazyny (tabela 4). Stan ten jest jednak odwracalny i ustępuje po 2-3 miesiącach od odstawienia lub zmiany leku na mesalazynę.
Zapalenie jelit a ciąża
Przebieg ciąży w nieaktywnej chorobie zapalnej jelit jest na ogół prawidłowy. Niewielkie zagrożenie występuje w pierwszym trymestrze ciąży, ale liczba poronień i dzieci z niską wagą urodzeniową nie różni się istotnie od spotykanej w populacji ogólnej. Największy wpływ na przebieg ciąży ma stan kobiety w momencie zapłodnienia. Najlepszym okresem do zajścia w ciążę jest remisja zapalenia jelit. Uchronienie się przed niepożądaną ciążą w niedogodnym dla kobiety momencie jest możliwe przy użyciu zwykłych leków antykoncepcyjnych lub środków mechanicznych. Wcześniejsze doniesienia o rzekomej szkodliwości leków hormonalnych w zapaleniach jelit nie zostały ostatecznie potwierdzone.
Ciężarne kobiety cierpiące na chorobę Leśniowskiego-Crohna wymagają szczególnego nadzoru i sprawdzania, czy nie pojawiają się niedobory. Najczęstsze niedobory dotyczą żelaza i kwasu foliowego, czyli substancji, od których zależy prawidłowe wytwarzanie krwinek czerwonych. Leki przeciwzapalne stosowane w okresach zacisza i zaostrzeń choroby nie muszą być przerywane. Odnosi się to zwłaszcza do sulfasalazyny, mesalazyny i glukokortykosteroidów. Zastrzeżenia budzą te leki, o których nie ma pełnych danych – są to azatiopryna, 6-merkaptopuryna i infliksymab. Bezwzględnie przeciwwskazany jest metotreksat, który powinien być odstawiony na 6 miesięcy przed planowaną ciążą.
Szczególnym okresem dla matki i dziecka jest też laktacja. W czasie karmienia niedopuszczalne są te same leki, które są przeciwwskazane w ciąży.
Zagrożenia wynikające z przyjmowania leków
Glukokortykosteroidy należą do leków, które z jednej strony mają silne działanie przeciwzapalne, a z drugiej wywołują poważne skutki uboczne (tabela 5). Duże ryzyko działań niepożądanych wynika z długiego, wielomiesięcznego przyjmowania tych leków. Aby uniknąć przynajmniej części powikłań, kortykoidy powinny być stosowane jak najkrócej. Niestety u około 20% leczonych rozwija się sterydozależność, tj. konieczność stałego podawania tych leków w celu utrzymania remisji. W takiej sytuacji bezpieczniejszym preparatem jest budezonid, który wywołuje mniej działań niepożądanych od innych kortykoidów.
Wprawdzie czynniki genetyczne predysponują do rozwoju nieswoistych zapaleń jelit, ale ryzyko przekazania tych chorób potomstwu jest niewielkie. Dlatego też choroba Leśniowskiego-Crohna nie powinna zniechęcać potencjalnych rodziców do posiadania dzieci. W istocie o potomstwie decyduje nastawienie rodziców. Płodność kobiet z zapaleniami jelit jest zresztą prawidłowa, nie licząc okresu po operacji jelitowej. U mężczyzn płodność może być zmniejszona w związku z przyjmowaniem sulfasalazyny (tabela 4). Stan ten jest jednak odwracalny i ustępuje po 2-3 miesiącach od odstawienia lub zmiany leku na mesalazynę.
Zapalenie jelit a ciąża
Przebieg ciąży w nieaktywnej chorobie zapalnej jelit jest na ogół prawidłowy. Niewielkie zagrożenie występuje w pierwszym trymestrze ciąży, ale liczba poronień i dzieci z niską wagą urodzeniową nie różni się istotnie od spotykanej w populacji ogólnej. Największy wpływ na przebieg ciąży ma stan kobiety w momencie zapłodnienia. Najlepszym okresem do zajścia w ciążę jest remisja zapalenia jelit. Uchronienie się przed niepożądaną ciążą w niedogodnym dla kobiety momencie jest możliwe przy użyciu zwykłych leków antykoncepcyjnych lub środków mechanicznych. Wcześniejsze doniesienia o rzekomej szkodliwości leków hormonalnych w zapaleniach jelit nie zostały ostatecznie potwierdzone.
Ciężarne kobiety cierpiące na chorobę Leśniowskiego-Crohna wymagają szczególnego nadzoru i sprawdzania, czy nie pojawiają się niedobory. Najczęstsze niedobory dotyczą żelaza i kwasu foliowego, czyli substancji, od których zależy prawidłowe wytwarzanie krwinek czerwonych. Leki przeciwzapalne stosowane w okresach zacisza i zaostrzeń choroby nie muszą być przerywane. Odnosi się to zwłaszcza do sulfasalazyny, mesalazyny i glukokortykosteroidów. Zastrzeżenia budzą te leki, o których nie ma pełnych danych – są to azatiopryna, 6-merkaptopuryna i infliksymab. Bezwzględnie przeciwwskazany jest metotreksat, który powinien być odstawiony na 6 miesięcy przed planowaną ciążą.
Szczególnym okresem dla matki i dziecka jest też laktacja. W czasie karmienia niedopuszczalne są te same leki, które są przeciwwskazane w ciąży.
Zagrożenia wynikające z przyjmowania leków
Glukokortykosteroidy należą do leków, które z jednej strony mają silne działanie przeciwzapalne, a z drugiej wywołują poważne skutki uboczne (tabela 5). Duże ryzyko działań niepożądanych wynika z długiego, wielomiesięcznego przyjmowania tych leków. Aby uniknąć przynajmniej części powikłań, kortykoidy powinny być stosowane jak najkrócej. Niestety u około 20% leczonych rozwija się sterydozależność, tj. konieczność stałego podawania tych leków w celu utrzymania remisji. W takiej sytuacji bezpieczniejszym preparatem jest budezonid, który wywołuje mniej działań niepożądanych od innych kortykoidów.
Ponad połowa chorych
ma zmniejszoną gęstość mineralną kości i osteoporozę. Zaburzenia
gospodarki wapniowo-fosforanowej są przyczyną złamań kości,
głównie szyjki kości udowej, kości promieniowej, żeber i
kręgów. Do czynników zwiększających ryzyko złamań kości
należą zaburzenia rozwoju płciowego u dzieci oraz upośledzone
wchłanianie witaminy D i wapnia w jelicie cienkim. Wskazaniami do
leczenia osteoporozy w chorobie Leśniowskiego-Crohna są: wcześniejsze
(przebyte) złamania kości, starszy wiek pacjentów (niezależnie
od płci) oraz przyjmowanie kortykoidów. W lżejszych przypadkach
osteoporozy stosuje się witaminę D i preparaty wapnia, a w cięższych
bisfosfoniany doustnie (alendronian) lub dożylnie (pamidronian).
Bisfosfoniany hamują destrukcję kości, ale mogą być przyczyną powikłań,
takich jak zgaga i zapalenie przełyku. Zapobieganie osteoporozie jest
możliwe poprzez ćwiczenia fizyczne, które wzmacniają kości.
Wskazanymi rodzajami ćwiczeń są: spacery, pływanie i jazda na rowerze.
Aktywne uprawianie sportu czy cięższe wysiłki fizyczne są
niedopuszczalne u osób, u których już rozpoznano
osteoporozę. Do sportów przeciwwskazanych w takiej sytuacji
należą „jogging”, gimnastyka, piłka nożna i jazda konna.
Lekami, których przyjmowanie może pogorszyć przebieg choroby Leśniowskiego-Crohna, są:
1. Preparaty przeciwbólowe i przeciwgorączkowe zaliczane do niesteroidowych leków przeciwzapalnych (aspiryna, diklofenak, naproksen, piroksykam, indometacyna).
2. Antybiotyki, które niszczą bakteryjną florę jelitową i mogą nasilić biegunkę lub wywołać zaostrzenie choroby.
Antybiotyki nie są przeciwwskazane w nieswoistych zapaleniach jelit, ale powinny być stosowane jedynie w przypadkach infekcji bakteryjnych o udowodnionej wrażliwości na te leki.
Choroba Leśniowskiego-Crohna u dzieci
Dzieci i młodzież w wieku do 20 lat stanowią 15-20% wszystkich pacjentów z nieswoistymi zapaleniami jelit. Przebieg tych zapaleń u dzieci jest na ogół gorszy niż u dorosłych. Wynika to ze szczególnych wymogów okresu rozwojowego, większego zakresu zmian jelitowych i utrudnionego leczenia. Początek choroby Leśniowskiego-Crohna u dzieci często bywa skryty ze stopniowym nasilaniem się biegunki i bólów brzucha. Niekiedy pierwszym objawem jest zapalenie stawów lub zmniejszenie masy ciała. Do częstych objawów rozwiniętej choroby jelit należą brak łaknienia, nudności i wymioty. Charakterystycznym powikłaniem choroby Leśniowskiego-Crohna, obserwowanym u 10-20% dzieci, jest zahamowanie wzrostu z opóźnieniem dojrzewania płciowego. Wśród głównych przyczyn tego powikłania wymienia się przewlekły proces zapalny, niedobór kalorii i długotrwałą kortykoterapię.
Leczenie choroby Leśniowskiego-Crohna u dzieci odbywa się według zasad obowiązujących u dorosłych, z tym że u dzieci należy zwracać szczególną uwagę na odżywianie. Skuteczne tłumienie procesu zapalnego w jelitach za pomocą glukokortykosteroidów, połączone z dowozem odpowiedniej ilości kalorii, białka i witamin, może przywrócić prawidłową dynamikę wzrostu i przyspieszyć dojrzewanie płciowe. U części pacjentów nadrabianie wzrostu następuje dopiero pod wpływem diety elementarnej lub przedłużonego żywienia dożylnego. W przypadkach opornych na leczenie zachowawcze istnieją wskazania do leczenia chirurgicznego. Jeśli niedobór wzrostu stanowi główny albo jedyny powód operacji, to zabieg powinien być przeprowadzony przed skostnieniem nasad kości długich. Po operacji u wielu dzieci następuje szybka poprawa i wybitne przyspieszenie wzrostu, chociaż nie wszystkie osiągają wzrost prawidłowy. Tolerancja leczenia chirurgicznego przez dzieci jest dobra, zwłaszcza jeśli jest ono powiązane z rehabilitacją fizyczną i psychiczną.
Praca i odpoczynek
Większość pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna może wykonywać każdą pracę, która nie wymaga nadmiernego wysiłku fizycznego i nie wiąże się z utrudnionym dostępem do toalety. Kierownictwo oraz koleżanki i koledzy w miejscu pracy powinni być raczej poinformowani o rodzaju choroby i możliwych objawach – będą wówczas bardziej pomocni. W żadnym razie chorzy nie mogą być dyskryminowani w pracy. Zdarzają się jednak trudności z uzyskaniem ubezpieczenia zdrowotnego.
Sposób spędzania urlopu przez pacjentów nie powinien się różnić od zdrowych osób. Pewne niedogodności mogą być związane z podróżami samolotem lub pociągiem. Jak wspomniano wcześniej, nie ma racjonalnych powodów do przestrzegania jakiejś szczególnej diety, natomiast chorzy muszą być zabezpieczeni w leki na cały okres urlopu.
Chociaż stresy nie są przyczyną choroby Leśniowskiego-Crohna, to jednak mogą nasilać jej objawy. Z tego powodu ważne są okresy relaksacji w domu i w pracy. Relaksacja może być podjęta w dowolnym miejscu. Między innymi zaleca się 15-20 – minutowy odpoczynek po obiedzie, nieprzyjmowanie w tym czasie telefonów i wolne, głębokie oddychanie. Niekiedy pomagają masaże, napinanie poszczególnych grup mięśniowych, oglądanie przyjemnych obrazów i słuchanie dobrej muzyki.
Chorzy ze stomią
Wielu pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna wymaga leczenia chirurgicznego. Współczesne techniki operacyjne zapewniają większości z nich naturalną drogę wypróżnień. Tylko część chorych musi mieć okresową lub stałą „stomię” (ileostomię / kolostomię), tj. wyprowadzenie jelita cienkiego lub grubego na zewnątrz przez powłoki brzuszne. Okresowa stomia jest zwykle zamykana po 3-6 miesiącach. Sprzęt zabezpieczający stomię jest obecnie tak dobry, że chorzy mogą prowadzić normalne życie i wykonywać prawie każdą pracę. Jest ważne, aby chorzy po operacji kontaktowali się z poradniami stomijnymi, w których mogą uzyskać fachową poradę i zaopatrzenie w sprzęt najlepiej dostosowany do ich potrzeb.
Medycyna alternatywna
Nieswoiste zapalenia jelit nie zawsze poddają się konwencjonalnym metodom terapii. Dlatego dla pacjenta kuszące są próby leczenia metodami alternatywnymi z nadzieją na uzyskanie poprawy. Niektóre z tych sposobów mogą być pomocne, ale wiele jest nieodpowiednich i przynosi konkretne szkody. Do korzystnych metod leczenia alternatywnego należy akupunktura stosowana w celu opanowania bólu. Natomiast homeopatia ma wątpliwe znaczenie, między innymi dlatego, że substancje „czynne” są znacznie rozcieńczone i nie mogą ujawnić swego wpływu. Lekarze nie tyle nie wierzą w działanie metod alternatywnych, ile wyrażają obawy z powodu niekiedy znacznego opóźniania w prawidłowym postępowaniu diagnostycznym i leczniczym.
PowrótLekami, których przyjmowanie może pogorszyć przebieg choroby Leśniowskiego-Crohna, są:
1. Preparaty przeciwbólowe i przeciwgorączkowe zaliczane do niesteroidowych leków przeciwzapalnych (aspiryna, diklofenak, naproksen, piroksykam, indometacyna).
2. Antybiotyki, które niszczą bakteryjną florę jelitową i mogą nasilić biegunkę lub wywołać zaostrzenie choroby.
Antybiotyki nie są przeciwwskazane w nieswoistych zapaleniach jelit, ale powinny być stosowane jedynie w przypadkach infekcji bakteryjnych o udowodnionej wrażliwości na te leki.
Choroba Leśniowskiego-Crohna u dzieci
Dzieci i młodzież w wieku do 20 lat stanowią 15-20% wszystkich pacjentów z nieswoistymi zapaleniami jelit. Przebieg tych zapaleń u dzieci jest na ogół gorszy niż u dorosłych. Wynika to ze szczególnych wymogów okresu rozwojowego, większego zakresu zmian jelitowych i utrudnionego leczenia. Początek choroby Leśniowskiego-Crohna u dzieci często bywa skryty ze stopniowym nasilaniem się biegunki i bólów brzucha. Niekiedy pierwszym objawem jest zapalenie stawów lub zmniejszenie masy ciała. Do częstych objawów rozwiniętej choroby jelit należą brak łaknienia, nudności i wymioty. Charakterystycznym powikłaniem choroby Leśniowskiego-Crohna, obserwowanym u 10-20% dzieci, jest zahamowanie wzrostu z opóźnieniem dojrzewania płciowego. Wśród głównych przyczyn tego powikłania wymienia się przewlekły proces zapalny, niedobór kalorii i długotrwałą kortykoterapię.
Leczenie choroby Leśniowskiego-Crohna u dzieci odbywa się według zasad obowiązujących u dorosłych, z tym że u dzieci należy zwracać szczególną uwagę na odżywianie. Skuteczne tłumienie procesu zapalnego w jelitach za pomocą glukokortykosteroidów, połączone z dowozem odpowiedniej ilości kalorii, białka i witamin, może przywrócić prawidłową dynamikę wzrostu i przyspieszyć dojrzewanie płciowe. U części pacjentów nadrabianie wzrostu następuje dopiero pod wpływem diety elementarnej lub przedłużonego żywienia dożylnego. W przypadkach opornych na leczenie zachowawcze istnieją wskazania do leczenia chirurgicznego. Jeśli niedobór wzrostu stanowi główny albo jedyny powód operacji, to zabieg powinien być przeprowadzony przed skostnieniem nasad kości długich. Po operacji u wielu dzieci następuje szybka poprawa i wybitne przyspieszenie wzrostu, chociaż nie wszystkie osiągają wzrost prawidłowy. Tolerancja leczenia chirurgicznego przez dzieci jest dobra, zwłaszcza jeśli jest ono powiązane z rehabilitacją fizyczną i psychiczną.
Praca i odpoczynek
Większość pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna może wykonywać każdą pracę, która nie wymaga nadmiernego wysiłku fizycznego i nie wiąże się z utrudnionym dostępem do toalety. Kierownictwo oraz koleżanki i koledzy w miejscu pracy powinni być raczej poinformowani o rodzaju choroby i możliwych objawach – będą wówczas bardziej pomocni. W żadnym razie chorzy nie mogą być dyskryminowani w pracy. Zdarzają się jednak trudności z uzyskaniem ubezpieczenia zdrowotnego.
Sposób spędzania urlopu przez pacjentów nie powinien się różnić od zdrowych osób. Pewne niedogodności mogą być związane z podróżami samolotem lub pociągiem. Jak wspomniano wcześniej, nie ma racjonalnych powodów do przestrzegania jakiejś szczególnej diety, natomiast chorzy muszą być zabezpieczeni w leki na cały okres urlopu.
Chociaż stresy nie są przyczyną choroby Leśniowskiego-Crohna, to jednak mogą nasilać jej objawy. Z tego powodu ważne są okresy relaksacji w domu i w pracy. Relaksacja może być podjęta w dowolnym miejscu. Między innymi zaleca się 15-20 – minutowy odpoczynek po obiedzie, nieprzyjmowanie w tym czasie telefonów i wolne, głębokie oddychanie. Niekiedy pomagają masaże, napinanie poszczególnych grup mięśniowych, oglądanie przyjemnych obrazów i słuchanie dobrej muzyki.
Chorzy ze stomią
Wielu pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna wymaga leczenia chirurgicznego. Współczesne techniki operacyjne zapewniają większości z nich naturalną drogę wypróżnień. Tylko część chorych musi mieć okresową lub stałą „stomię” (ileostomię / kolostomię), tj. wyprowadzenie jelita cienkiego lub grubego na zewnątrz przez powłoki brzuszne. Okresowa stomia jest zwykle zamykana po 3-6 miesiącach. Sprzęt zabezpieczający stomię jest obecnie tak dobry, że chorzy mogą prowadzić normalne życie i wykonywać prawie każdą pracę. Jest ważne, aby chorzy po operacji kontaktowali się z poradniami stomijnymi, w których mogą uzyskać fachową poradę i zaopatrzenie w sprzęt najlepiej dostosowany do ich potrzeb.
Medycyna alternatywna
Nieswoiste zapalenia jelit nie zawsze poddają się konwencjonalnym metodom terapii. Dlatego dla pacjenta kuszące są próby leczenia metodami alternatywnymi z nadzieją na uzyskanie poprawy. Niektóre z tych sposobów mogą być pomocne, ale wiele jest nieodpowiednich i przynosi konkretne szkody. Do korzystnych metod leczenia alternatywnego należy akupunktura stosowana w celu opanowania bólu. Natomiast homeopatia ma wątpliwe znaczenie, między innymi dlatego, że substancje „czynne” są znacznie rozcieńczone i nie mogą ujawnić swego wpływu. Lekarze nie tyle nie wierzą w działanie metod alternatywnych, ile wyrażają obawy z powodu niekiedy znacznego opóźniania w prawidłowym postępowaniu diagnostycznym i leczniczym.
Stowarzyszenia pacjentów
Polskie Towarzystwo Wspierania Osób z Nieswoistym Zapaleniem Jelita „J-elita”
Zarząd Główny
ul. Ks. Trojdena 4, 02-109 Warszawa
tel. (22) 597 07 20, (22) 849 59 37, 0-691 403 051
fax (22) 597 07 15
e-mail: nzj@iimcb.gov.pl
strony: http://www.colitis-crohn.org, http://nzj.iimcb.gov.pl
Odział Dolnośląski
II Katedra i Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia we Wrocławiu
ul. Marii Skłodowskiej - Curie 50/52, 50 - 369 Wrocław
tel. (71) 320 08 03 (lekarz dyżurny)
sekretariat tel./fax (71) 328 41 17
e-mail: nzjgaspe@ak.am.wroc.pl
strona: http://www.nzj.am.wroc.pl/
Odział Podlaski
Dziecięcy Szpital Kliniczny w Białymstoku, III Klinika Chorób Dzieci
ul. Waszyngtona 17, 15-269 Białystok
tel. (85) 745 07 10
Oddział Pomorski
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny, Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Onkologii Dziecięcej AM w Gdańsku
ul. Nowe Ogrody 1-6, 80-803 Gdańsk
tel. 0-691 859 553, fax (58) 302 25 91
e-mail: colitiscrohn@expatpol.com
Polskie Stowarzyszenie Chorych na Colitis Ulcerosa i Chorobę Crohna
ul. Grunwaldzka 76/78, 80-244 Gdańsk
tel. (58) 345 10 25 środa godz. 17-18
e-mail: colitisicrohn@go2.pl
strona: http://www.colitiscrohn.home.pl
Wielkopolskie Stowarzyszenie Chorych na Colitis Ulcerosa i Chorobę Leśniowskiego-Crohna
Wiesława Bednawska
ul. Przybyszewskiego 49, 60-355 Poznań
tel. (61) 668 22 57
PowrótZarząd Główny
ul. Ks. Trojdena 4, 02-109 Warszawa
tel. (22) 597 07 20, (22) 849 59 37, 0-691 403 051
fax (22) 597 07 15
e-mail: nzj@iimcb.gov.pl
strony: http://www.colitis-crohn.org, http://nzj.iimcb.gov.pl
Odział Dolnośląski
II Katedra i Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia we Wrocławiu
ul. Marii Skłodowskiej - Curie 50/52, 50 - 369 Wrocław
tel. (71) 320 08 03 (lekarz dyżurny)
sekretariat tel./fax (71) 328 41 17
e-mail: nzjgaspe@ak.am.wroc.pl
strona: http://www.nzj.am.wroc.pl/
Odział Podlaski
Dziecięcy Szpital Kliniczny w Białymstoku, III Klinika Chorób Dzieci
ul. Waszyngtona 17, 15-269 Białystok
tel. (85) 745 07 10
Oddział Pomorski
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny, Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Onkologii Dziecięcej AM w Gdańsku
ul. Nowe Ogrody 1-6, 80-803 Gdańsk
tel. 0-691 859 553, fax (58) 302 25 91
e-mail: colitiscrohn@expatpol.com
Polskie Stowarzyszenie Chorych na Colitis Ulcerosa i Chorobę Crohna
ul. Grunwaldzka 76/78, 80-244 Gdańsk
tel. (58) 345 10 25 środa godz. 17-18
e-mail: colitisicrohn@go2.pl
strona: http://www.colitiscrohn.home.pl
Wielkopolskie Stowarzyszenie Chorych na Colitis Ulcerosa i Chorobę Leśniowskiego-Crohna
Wiesława Bednawska
ul. Przybyszewskiego 49, 60-355 Poznań
tel. (61) 668 22 57
Lista ośrodków referencyjnych
|
Lp. |
Imię i Nazwisko
Kierownika Ośrodka Referencyjnego |
Adres Ośrodka
Referencyjnego |
Telefon |
|
1. |
Prof. dr hab. Eugeniusz Butruk |
Centrum
Onkologii- Instytut Klinika Gastroenterologii CMKP Ul. Roentgena 5
02-781 Warszawa |
(022) 644-01-02 |
|
2 |
Prof. dr hab.
Grażyna Rydzewska |
Klinika Chorób
Wewnętrznych i Gastroenterologii CSK MSWiA Ul. Wołoska 137
02-507 Warszawa |
(022) 508-12-40 |
|
3. |
Prof. dr hab.
Leszek Paradowski |
Samodzielny
Publiczny Szpital Kliniczny Nr 3 Katedra i Klinika Gastroenterologii AM ul.
Poniatowskiego 2 50-326 Wrocław |
(071) 322-99-18 |
|
4. |
Prof. dr hab.
Maciej Świątkowski |
Katedra i
Klinika Gastroenterologii, Chorób Naczyń i Chorób Wewnętrznych AM SPW Szpital
im. J. Biziela ul. Ujejskiego
75 85-168 Bydgoszcz |
(052) 371-49-12 |
|
5. |
Prof. dr hab.
Maria Słomka |
Katedra i
Klinika Gastroenterologii AM Ul.
Jaczewskiego 8 20-954 Lublin |
(081)742-54-52 |
|
6. |
Prof. dr hab.
Ewa Małecka- Panas |
Klinika
Przewodu Pokarmowego Szpital Kliniczny Nr 1 Ul.
Kopcińskiego 22 90-153 Łódź |
(042) 677-69-50 |
|
7. |
Lek. med.
Danuta Henzler |
Szpital
Wojewódzki Ul. Kośnego 53
45-372 Opole |
(077) 443-35-36 |
|
8. |
Lek. med. Jacek
Huk |
Oddział
Gastroenterologii i Centralna Pracownia Endoskopii Ul. Lwowska 60
35-301 Rzeszów |
(017) 866-40-00 |
|
9. |
Prof. dr hab.
Andrzej Dąbrowski |
SP SK AMB Klinika
Gastroenterologii i Chorób Wewnętrznych Ul. M.
Skłodowskiej- Curie |
(085) 746-82-34 |
|
10. |
Prof. dr hab.
Andrzej Nowak |
Katedra i
Klinika Gastroenterologii ŚAM CSK Ul. Medyków 14
40-752 Katowice |
789-44-01 |
|
11 |
Lek. med.
Zdzisław Życiński |
Zakład Opieki
Zdrowotnej Ul. Radomska 35 |
(041) 275-64-38 |
|
12. |
Prof. dr hab. Krzysztof Linke |
Klinika
Gastroenterologii i Żywienia Człowieka AM Ul.
Przybyszewskiego 49 |
(061) 867-92-35 |
|
13. |
Prof. dr hab.
Krzysztof Marlicz |
Klinika
Gastroenterologii Ul. Unii
Lubelskiej 1 |
(091) 425-32-11 |
|
14. |
Prof. dr hab. Jan Chojnacki |
Uniwersytet
Medyczny w Łodzi Oddział Chorób
Wewnętrznych i Gastroenterologii 90-647 Łódź ul.
Pl. Hallera 1 |
(042) 639-30-49 |
|
15 |
Prof. Tomasz
Mach |
Klinika
Gastroenterologii i Hepatologii Collegium Medicum UJ |
(012) 421-38-91 |
|
16. |
Prof. dr hab.
Mirosław Jarosz |
Klinika
Gastroenterologii Instytutu Żywności i Żywienia Wojewódzki Szpital Bródnowski Ul.
Kondratowicza 8 Warszawa |
(022) 550-96-77 |
|
17. |
Prof. dr hab.
Marian Smoczyński |
Klinika
Gastroenterologii i Hepatologii AMG 80-211 Gdańsk
ul. Dębinki 7 |
(058) 349-25-01 349-25-22 |
|
18. |
lek. med.
Barbara Dąbrowska |
Oddział
Gastroenterologii Wojewódzki
Szpital Specjalistyczny Ul. Żołnierska
18 10-561 Olsztyn |
(089) 538-63-56 538-63-63 |
|
19. |
Prof. dr hab.
Jerzy Socha |
Klinika
Gastroenterologii, Hepatologii i Immunologii Instytut Pomnik- Centrum Zdrowia
Dziecka Al. Dzieci
Polskich 20 04-730 Warszawa |
(022) 815-73-84 |
|
20. |
Prof. dr hab.
Mieczysława Czerwionka- Szaflarska |
Klinika
Pediatrii, Alergologii i Gastroenterologii AM Szpital
Kliniczny im. D. Jurasza Ul. M.
Skłodowskiej- Curie 9 85-094
Bydgoszcz |
(052) 585-40-00 585-48-50 |
|
21. |
Prof. dr hab.
Wojciech Cichy |
IV Klinika
Pediatrii AM Szpital
Kliniczny Nr 5 Ul. Szpitalna
27/23 60-572 Poznań |
(062) 847-26-85 |
|
22 |
Prof. Ireneusz
Krasnodębski |
Klinika
Chirurgii Przewodu Pokarmowego i Żywienia AM 02-907 Warszawa
ul. Banacha |
(022) 599-10-00 599-22-57 |
|
23 |
Prof. Paweł
Lampe |
Katedra i
Klinika Chirurgii Przewodu Pokarmowego 40-752 Katowice
ul. Medyków 14 |
(032) 789-42-51 |
Fakty i Mity
Chorzy na Crohna mogą wieść normalne życie (mit)
- pomimo, iż wielu terapeutów uważa to zdanie za prawdziwe, nie
ma się co czarować: osoba chora na Crohna, jeżeli nie chce się narazić
na ciężkie nawroty choroby, nie może prowadzić takiego trybu życia jak
osoba całkowicie zdrowa. Choć nadal może wykonywać większość czynności,
które wykonywała będąc zdrową i w pełni sił (pracować, uprawiać
sport, udzielać się towarzysko etc...) to jednak intensywność tych
wszystkich praktyk zostanie znacznie zredukowana. Ścisła dieta,
regularny tryb życia (stałe pory posiłków, snu, a nawet
wypróżnień- :o] sic.), unikanie stresów, nadmiernego
wysiłku fizycznego to istotne ograniczenia, do których
stosowanie się determinuje sukces w walce z chorobą.
Niemowlęta karmione piersią mają mniejsze szanse na zachorowanie w trakcie swojego życia (fakt) - ryzyko wystąpienia choroby Crohna u osób, które jako niemowlęta były karmione naturalnie jest znacznie mniejsze niż u osób, które zostały wcześnie pozbawione pokarmu matki.
Chorobą Crohna można się zarazić (mit) - choć etiologia choroby crohna nie jest znana, to jedno wiemy na pewno - nie można się nią zarazić od osoby chorej.
Choroba Crohna jest przekazywana genetycznie (fakt) - mimo, że dzieje się tak dla niewielkiego odsetku przypadków to jednak ryzyko wystąpienia choroby jest większe u osób mających w rodzinie osobę chorą. Około 20% pacjentów ma wśród krewnych osoby dotknięte przez jakąś formę zaburzeń przewodu pokarmowego.
Medycyna nie zna lekarstwa na chorobę Crohna (fakt) - niestety przykry fakt. Choć istnieje szereg leków zwalczających objawy, do dzisiaj nie wynaleziono lekarstwa, które skutecznie zwalczałoby przyczynę choroby.
Z tego faktu wynika także kolejny:
Przyczyna choroby Crohna nie jest znana (fakt) - istnieje wiele teorii na ten temat. Powszechnie uważa się, ze nieznany czynnik (wirus, bakteria) zaburza prawidłowe funkcjonowanie systemu immunologicznego wywołując stan zapalny w danym obszarze przewodu pokarmowego. Wśród czynników mogących mieć wpływ na wystąpienie zapalenia brane pod uwagę są najróżniejsze możliwości, jak np.: zanieczyszczenie środowiska naturalnego, związki chemiczne wchodzące w skład artykułów spożywczych, kosmetycznych (np. związki wchodzące w skład pasty do zębów), intensywny tryb życia, stres itp
PowrótNiemowlęta karmione piersią mają mniejsze szanse na zachorowanie w trakcie swojego życia (fakt) - ryzyko wystąpienia choroby Crohna u osób, które jako niemowlęta były karmione naturalnie jest znacznie mniejsze niż u osób, które zostały wcześnie pozbawione pokarmu matki.
Chorobą Crohna można się zarazić (mit) - choć etiologia choroby crohna nie jest znana, to jedno wiemy na pewno - nie można się nią zarazić od osoby chorej.
Choroba Crohna jest przekazywana genetycznie (fakt) - mimo, że dzieje się tak dla niewielkiego odsetku przypadków to jednak ryzyko wystąpienia choroby jest większe u osób mających w rodzinie osobę chorą. Około 20% pacjentów ma wśród krewnych osoby dotknięte przez jakąś formę zaburzeń przewodu pokarmowego.
Medycyna nie zna lekarstwa na chorobę Crohna (fakt) - niestety przykry fakt. Choć istnieje szereg leków zwalczających objawy, do dzisiaj nie wynaleziono lekarstwa, które skutecznie zwalczałoby przyczynę choroby.
Z tego faktu wynika także kolejny:
Przyczyna choroby Crohna nie jest znana (fakt) - istnieje wiele teorii na ten temat. Powszechnie uważa się, ze nieznany czynnik (wirus, bakteria) zaburza prawidłowe funkcjonowanie systemu immunologicznego wywołując stan zapalny w danym obszarze przewodu pokarmowego. Wśród czynników mogących mieć wpływ na wystąpienie zapalenia brane pod uwagę są najróżniejsze możliwości, jak np.: zanieczyszczenie środowiska naturalnego, związki chemiczne wchodzące w skład artykułów spożywczych, kosmetycznych (np. związki wchodzące w skład pasty do zębów), intensywny tryb życia, stres itp
Autorki:
Katarzyna Ciubak nr alb (5124)
Beata Krajewska nr alb (5134)
Katarzyna Reczko nr alb (5357)
OLYMPUS
Szkoła Wyższa
im. Romualda Kudlińskiego